Brama Wyżynna jest renesansową budowlą miejską w Gdańsku, wzniesioną w drugiej połowie XVI wieku. Leży przy trasie, która dziś tworzy główną drogę samochodową miasta, a historycznie otwierała ciąg Drogi Królewskiej. Jej masywna sylwetka i elementy dekoracyjne odwołują się do wzorów znanych z Bram Antwerpskich i włoskich założeń renesansowych.
Kto zbudował Bramę Wyżynną?
Projekt budowlany zatwierdziła Rada Miasta w 1586, a bramę ukończono w 1588. Autorem całej budowli był Willem van den Blocke. W literaturze XX wieku pojawiło się przypisanie wcześniejszych prac Hansowi Kramerowi, lecz badania wykazały, że Kramer wzniósł wyłącznie tzw. bramę wewnętrzną, istniejącą do 1878 i później rozebraną.
Jak wygląda budowla i jakie ma detale?
Przyziemie bramy tworzą cztery zdwojone pilastry toskańskie, które flankują trzy półkoliste przeloty. Środkowy przeznaczony był dla ruchu kołowego i był wyższy od bocznych, przeznaczonych dla ruchu pieszego. Dolna kondygnacja oblicowana jest rustyką z piaskowca; ciosy kamienne ozdobione są głęboko rytym ornamentem roślinnym.
Górna kondygnacja ma fryz herbów z trzema silnie wypukłymi tarczami: pośrodku herb Królestwa Polskiego, po prawej herb Gdańska, po lewej herb Prus Królewskich. Płaskie pilastry dzielą fryz w pionie i przechodzą na attykę, gdzie ustawiono rzeźby czterech lwów. Całość nakrywa płaski dach czterospadowy. Na wschodniej elewacji, zwróconej ku Katowni, znajduje się płaskorzeźbiony herb Cesarstwa Niemieckiego dodany w 1884. Przed bramą istniał most zwodzony składający się z trzech kładek: szerokiej środkowej i dwóch węższych bocznych.
Jak zmieniała się funkcja i stan bramy?
Po ukończeniu w 1588 brama przez około 290 lat zachowała niezmienioną formę. W 1861 przeprowadzono prace restauracyjne. W 1878 wyburzono bramę wewnętrzną, by zwiększyć przepustowość przejazdu, a w wałach po obu stronach wykonano dodatkowe przejazdy. Most zwodzony zastąpiono wtedy stałą groblą.
W 1884 zastosowano rustykę na całej fasadzie oraz dodano fryz z herbem na elewacji wschodniej. W 1895 zniesiono wały i zasypano fosę. W 1903 do budynku przeniesiono odwach i zamknięto przejazdy. Po demilitaryzacji Gdańska w 1920 pomieszczenia odwachu zajęło biuro podróży Norddeutscher Lloyd. W 1945 najbardziej uszkodzony został wystrój rzeźbiarski bramy; naprawy wykonano w latach 1946, 1949–1950 i 1964–1965, a brakującą figurę lwa zrekonstruowano w 1966. W okresie powojennym pomieszczenia użytkowało Polskie Biuro Podróży "Orbis"; w 1952 ponownie otwarto przejazd, pozostawiając boczne przejścia zamknięte. W 2002 brama weszła w zasoby Muzeum Historycznego Miasta Gdańska, a 22 maja 2012 otwarto w niej Pomorskie Centrum Informacji Turystycznej.
Jakie napisy znajdują się na fasadzie?
Na fasadzie umieszczono kilka sentencji łacińskich. Wersy te odwołują się do idei publicznych i porządku: „Sapientissime fiunt quae pro Republica fiunt”, „Iustitia et Pietas duo sunt Regnorum omnium Fundamenta” lub w dolnej linii krótsza wersja z humorem gdańskim „Rum omnium Fundamenta”, oraz „Civitatib.(us) haec optanda bona maxime Pax Libertas et Concordia”. Napisy, cyfry i herby były dawniej szeroko złocone.



Informacje praktyczne
- Adres: Wały Jagiellońskie 2A, 80-887 Gdańsk — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: pn–nd 9:00–17:00
- Telefon: +48587327041
- Strona internetowa: prot.gda.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,7 (20 888 opinii)