Bazylika Mariacka pełniła funkcje zarówno katolickie, jak i ewangelickie; od 1986 roku jest konkatedrą diecezji gdańskiej, a od 1992 częścią metropolii gdańskiej. Charakterystyczną sylwetkę tworzy masywna zachodnia wieża dzwonnicza z narożnymi, smukłymi wieżyczkami. Świątynia zaliczana jest do późnej odmiany gotyku ceglanego, typowego dla rejonu Morza Bałtyckiego.
Jak powstawała świątynia?
Pierwsze prace przy obecnym kościele ruszyły po nadaniu przywileju dla Głównego Miasta w 1342 roku; pierwszy kamień położono 23 marca 1343. Budowę prowadzono równocześnie z obu stron — od wschodu i od zachodu — i prace ciągnęły się przez następne stulecie. Prace zakończono w 1502 roku, gdy do sklepienia wstawiono ostatni zwornik.
W toku budowy zmieniano koncepcję przestrzenną: pierwotna trójnawowa bazylika przekształciła się w halowy transept i halowe prezbiterium. Przy realizacji prac w XIV–XV wieku pracowali m.in. mistrz Henryk Ungeradin i architekt Hans Brandt; nad sklepieniami pracował Henryk Hetzel, a przy kościele w 1518 roku wystawiono plebanię z inicjatywy Maurycego Ferbera.
Co się działo w epoce reformacji i później?
Reformacja dotarła do Gdańska w pierwszych dekadach XVI wieku; pierwsze nabożeństwo protestanckie w farze odbyło się w 1529 roku. Od 1572 aż do 1945 roku świątynia służyła gminie luterańskiej, choć główny ołtarz obsługiwał katolików do 1572 roku, a do drugiej połowy XVII wieku proboszczami byli katoliccy duchowni wskazywani przez króla polskiego. W XVII wieku przy kościele powstała Kaplica Królewska dla potrzeb katolików.
Jak wygląda architektura i wyposażenie wnętrza?
Bazylika zachowała niemal w pełni gotycką formę zewnętrzną i wewnętrzną. Wysokość nawy głównej sięga około 27 metrów, wnętrze doświetlają 37 dużych okien, z których dwa mają nowe witraże. Dzięki wewnętrznym przyporom uzyskano przestrzeń na 29 kaplic usytuowanych między filarami.
Wystrój wnętrza tworzą liczne dzieła średniowieczne i nowożytne, w tym Ołtarz Koronacji Marii, Piękna Madonna Gdańska, Pietà, ołtarz św. Barbary, Tablica Dziesięciorga Przykazań oraz zegar astronomiczny. W kościele znajduje się też zespół obrazów i epitafiów z XVI–XVIII wieku.
Jakie zniszczenia dotknęły świątynię i jak ją odbudowano?
W wyniku działań wojennych w marcu 1945 roku spłonęły drewniane konstrukcje dachów, zawaliło się około 40% sklepień, a część dzwonów stopiła się, w tym największy dzwon Gratia Dei o masie 5300 kg (odlewany w 1453 roku). Część wyposażenia uległa zniszczeniu lub rozproszeniu; niektóre eksponaty trafiły następnie do muzeów poza Gdańskiem.
W 1946 rozpoczęto odgruzowywanie i zabezpieczanie murów; odbudowę kierowali prof. Stanisław Obmiński i inż. arch. Marian Kossakowski. Świątynię poświęcono ponownie 17 listopada 1955 roku. W kolejnych dekadach odnajdywano fragmenty gotyckiej polichromii, a w latach 1982–1983 ściany i sklepienia pokryto bielą wapienną. W latach 2017–2018 przeprowadzono prace przy elewacji i dachu obejmujące ponad 7 tys. m² i wymieniające około 100 tys. dachówek; koszt tych prac wyniósł 15 mln zł brutto. Największy remont po odbudowie wojennej trwał trzy lata i zakończył się w 2020 roku, a jego koszt wyniósł blisko 20 mln zł.
Jakie prace konserwatorskie prowadzono ostatnio?
W 2019 roku podjęto renowację kamiennej posadzki, składającej się głównie z kilkuset płyt nagrobnych kryjących miejsca pochówku około 6 tys. osób, chowanych w kościele do początku XIX wieku. W trakcie prac wychodzono na ślady dawnych elementów, a w 2020 roku wysunięto tezę, że kamienny próg znaleziony podczas remontu elewacji może pochodzić z rozebranego zamku krzyżackiego.
W 2016 świątynię odwiedziło około 460 tys. osób.



Informacje praktyczne
- Adres: Podkramarska 5, 80-834 Gdańsk — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: nd 13:00–17:00, pn–sob 8:00–17:00
- Telefon: +48583013982
- Strona internetowa: bazylikamariacka.gdansk.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,7 (21 165 opinii)